سلامت روان چیست و اهمیت آن در زندگی
با دو دیدگاه میتوان به سراغ تعریف سلامت روان رفت دیدگاهی که منظر و تمرکزش را روی بیماریهای روان میگذارد و دیدگاهی که پی ارتقای سلامت و بهداشت روان است. سلامت روان چیزی بیش از عدم وجود اختلالات یا بیماریهای روانی است. در تعریف WHO درباره سلامت آمده است: «سلامتی عبارت است از رفاه کامل جسمی، روحی و اجتماعی، نه فقدان، بیماری یا ناتوانی» در نتیجه میتوان گفت، سلامت روان حالتی ازبهزیستی( زیستن در شرایطی بهتر) است که در آن فرد به تواناییهای خود پی میبرد، میتواند با استرسهای عادی زندگی کنار بیاید ، میتواند بر اطرافیان و دوستان خود اثرگذار باشد و همچنین میتواند نقشهای اجتماعیاش را به خوبی ایفا کند. برخورداری از سلامت روان برای ما به عنوان انسان – موجودی متفکر و اجتماعی- در تعامل با دیگران، لذت بردن از زندگی و احساس رضایت، امری ضروری است. بر همین اساس است که ارتقای سلامت و بهداشت روان یکی از مهمترین دغدغههای حیاتی افراد و جوامع در سراسر جهان است.
عوامل تاثیرگذار بر سلامت روان چیست؟
سلامت روان تحت تاثیر عوامل متعددی قرار می گیرد که می توان آنها را به دو دسته کلی فردی و محیطی تقسیم کرد.
عوامل فردی :
عوامل فردی شامل موارد زیر می شوند:
ژنتیک: تحقیقات نشان داده که برخی از اختلالات روان مانند افسردگی و اضطراب می توانند تا حدی ارثی باشند.
شیمی مغز: عدم تعادل در مواد شیمیایی مغز مانند سروتونین و دوپامین می تواند منجر به مشکلات سلامت روان شود. تجربیات دوران کودکی: تجربیات منفی مانند سوء استفاده، غفلت و ضربه می تواند خطر ابتلا به مشکلات سلامت روان را در بزرگسالی افزایش دهد.
شخصیت: برخی از ویژگی های شخصیتی مانند کمال گرایی و نوروتیسیسم می تواند افراد را در برابر مشکلات سلامت روان آسیب پذیرتر کند. سبک زندگی: عواملی مانند رژیم غذایی ناسالم، کمبود ورزش، مصرف مواد مخدر و الکل و خواب ناکافی می تواند سلامت روان را به طور منفی تحت تاثیر قرار دهد.
عوامل محیطی :
عوامل محیطی شامل موارد زیر می شوند:
استرس: استرس مزمن می تواند منجر به طیف وسیعی از مشکلات سلامت روان از جمله اضطراب، افسردگی و سوء مصرف مواد شود.
تروما: رویدادهای تروماتیک مانند تصادفات، بلایای طبیعی و جنگ می تواند منجر به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و سایر مشکلات سلامت روان شود.
روابط: روابط ناسالم، خشونت خانگی و تبعیض می تواند سلامت روان را به طور منفی تحت تاثیر قرار دهد. فقر: فقر با طیف وسیعی از مشکلات سلامت روان از جمله افسردگی، اضطراب و سوء مصرف مواد مرتبط است.
محیط زیست: قرار گرفتن در معرض سموم محیطی و آلودگی صوتی می تواند سلامت روان را به طور منفی تحت تاثیر قرار دهد.
مهم است که توجه داشته باشید که سلامت روان تحت تاثیر تعامل پیچیده ای از عوامل فردی و محیطی قرار می گیرد. هیچ عامل واحدی به تنهایی مسئول مشکلات سلامت روان نیست. با این حال، با درک این عوامل، می توانیم برای ارتقای سلامت روان خود و دیگران گام برداریم.
از کجا بفهمیم روان سالمی داریم؟
نشانههای سلامت روان طیف گستردهای را شامل میشود و میتواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. با این حال، برخی از نشانههای رایج که میتوانند نشاندهندهی مشکل در سلامت روان باشند عبارتند از:
عاطفی:
احساس غم و اندوه یا ناامیدی مداوم:
اگر برای دو هفته یا بیشتر احساس غم و اندوه یا ناامیدی میکنید که در فعالیتهای روزانه شما اختلال ایجاد میکند، ممکن است افسرده باشید.
اضطراب و عصبی بودن:
اگر دائماً احساس اضطراب و عصبی بودن میکنید، حتی زمانی که هیچ دلیل واضحی برای آن وجود ندارد، ممکن است اضطراب داشته باشید.
خشم و تحریکپذیری:
اگر به راحتی عصبانی یا تحریکپذیر میشوید، ممکن است علائم یک مشکل سلامت روان مانند اختلال دوقطبی یا اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) باشد.
بیعلاقهگی و بیانگیزگی:
اگر به فعالیتهایی که قبلاً از آنها لذت میبردید علاقهمند نیستید یا انگیزه انجام کاری را ندارید، ممکن است علائم افسردگی یا سایر مشکلات سلامت روان باشد.
احساس پوچی و بیمعنایی:
اگر احساس میکنید زندگی شما هیچ معنا یا هدفی ندارد، ممکن است علائم افسردگی یا اضطراب باشد.
شناختی:
مشکل در تمرکز:
اگر در تمرکز روی کار یا مکالمه مشکل دارید، ممکن است علائم یک مشکل سلامت روان مانند ADHD یا اضطراب باشد.
مشکل در به خاطر سپردن چیزها:
اگر در به خاطر سپردن چیزها یا دنبال کردن مکالمه مشکل دارید، ممکن است علائم افسردگی، اضطراب یا زوال عقل باشد.
تصمیمگیریهای ضعیف:
اگر در تصمیمگیریهای درست مشکل دارید یا کارهای خطرناکی انجام میدهید، ممکن است علائم یک مشکل سلامت روان مانند افسردگی، سوء مصرف مواد یا اسکیزوفرنی باشد.
تفکر منفی:
اگر دائماً افکار منفی دارید، مانند افکار خودکشی، ممکن است علائم افسردگی یا سایر مشکلات سلامت روان باشد.
رفتاری:
تغییرات در اشتها:
اگر بدون دلیل مشخصی وزن کم میکنید یا اضافه وزن پیدا میکنید، ممکن است علائم افسردگی، اضطراب یا سایر مشکلات سلامت روان باشد.
تغییرات در الگوی خواب:
اگر در خوابیدن یا بیدار شدن از خواب مشکل دارید، ممکن است علائم افسردگی، اضطراب یا سایر مشکلات سلامت روان باشد.
کنارهگیری از اجتماع:
اگر از دوستان و خانواده خود کناره میگیرید و ترجیح میدهید تنها باشید، ممکن است علائم افسردگی، اضطراب یا سایر مشکلات سلامت روان باشد.
سوء مصرف مواد:
اگر از مواد مخدر یا الکل برای مقابله با مشکلات خود استفاده میکنید، ممکن است علائم یک مشکل سلامت روان مانند افسردگی، اضطراب یا PTSD باشد.
خودآزاری:
اگر خود را زخمی میکنید یا به خودتان آسیب میرسانید، ممکن است علائم یک مشکل سلامت روان مانند افسردگی، اضطراب یا PTSD باشد.
علائم جسمانی :
خستگی:
اگر دائماً احساس خستگی میکنید، حتی بعد از خواب کافی، ممکن است علائم افسردگی، اضطراب یا سایر مشکلات سلامت روان باشد.
سردرد و دردهای عضلانی:
اگر بدون دلیل مشخصی سردرد یا درد عضلانی دارید، ممکن است علائم استرس، اضطراب یا سایر مشکلات سلامت روان باشد.
مشکلات گوارشی:
اگر بدون دلیل مشخصی مشکلات گوارشی مانند معده درد، حالت تهوع یا اسهال دارید، ممکن است علائم استرس، اضطراب یا سایر مشکلات سلامت روان باشد.
فاکتورهای سلامت روان فردی چیست؟
برای برشمردن فاکتورهای سلامت روان فردی ممکن است دچار سردرگمی شویم برای همین به جای پیچیدهتر کردن مسئله سراغ شش فاکتور مهم سلامت روان هر فرد میرویم:
خواب کافی:
شاید فکر میکنید خواب یک عمل طبیعی در بدن ماست که لازم نیست زیاد نگرانش باشیم! اما داستان دقیقا برعکس است. اهمیت خواب در سلامت روان به حدی است که به عنوان یکی از مهمترین عوامل تاثیرگذار در بیماریهای روانی و ابتلا به آنان برشمرده میشود. نداشتن خواب راحت و کافی روی کلیه فرآیندهای مغز ما تاثیر گذاشته و در طولانی مدت باعث افزایش خستگی، عدم تمرکز، بالا رفتن احتمال ابتلا به افسردگی و حتی در موارد حاد میل به خودکشی میشود.
تغذیه سالم:
رژیم غذایی سالم و مبتنی بر دریافت انرژی و کالری کافی ارتباط مستقیم با روان و عملکردهای روانی، احساسی ما دارد. شاید شما هم تجربه کردهاید، زمانی که ساعتهای زیادی گرسنه بمانید، عصبی و خشمگین میشوید.حال این احساس گرسنگی را در ابعادی بزرگتر ببینیم. چناچه مواد لازم و مفید مثل ویتامینها، پروتئینها، غلات و حبوبات، لبنیات و دیگر مواد غذایی به اندازه کافی و درست در بدن ما وجود نداشته باشد احتمال کاهش سلامت روانمان بیشتر از پیش خواهد بود.
روابط عاطفی :
روابط عاطفی و افرادی که به آنها نزدیک میشویم و اعتماد میکنیم بر سلامت روان ما تاثیر بسزایی دارند. اختلالات روانی بسیاری ریشه در روابط عاطفی – جنسی ما دارد. لازم است حتما با این اختلالات آشنا شده و پیش از اقدام برای رابطه نسبت به نیازهای فردی خویش و خلاقیات شخص موردنظرمان آگاهی کامل داشته باشیم. کمبود ارتباط در صورتیکه در محیط خانواده و یا دوستانمان روابط کافی و رضایتبخش نداشته باشیم در درازمدت زمینه افسردگی و فرار از اجتماع در ما قوت خواهد گرفت.
ورزش و تحرک احتمالا ضربالمثل:
«عقل سالم، در بدن سالم است» را شما هم شنیدهاید. چه به این ضربالمثل اعتقاد داشته باشیم چه نه، امروزه علم روانشناسی ثابت کرده ورزش و تحرک از عوامل مهم سلامت روان ما است. طرز صحیح تنفس، انجام ورزشهای هوازی، یوگا، دو، دوچرخهسواری، رقص، پیادهروی و هر تحرکی که جزوی از برنامه روزانه ما باشد میتواند به ارتقای سلامت روحی ما نیز کمک کند. بالا رفتن گردش خون، ضربان قلب، دریافت میزان بیشتر اکسیژن و تقویت ماهیچهها و عضلات اندامهای بدن منجر به احساس بهتر در ما خواهد شد.
سخن پایانی :
توجه به موارد ذکر شده در بالا و همچنین بالا بردن انگیزههای شخصی در جهانی که ممکن است هر ساعت و هر دقیقه همراه با یک خبر بد ما را نگرانتر کند یکی از مهمترین راههای دستیابی به سلامت روان است. برای ارتقای سلامت روان و داشتن رضایت ِبیشتر از زندگی لازم است اولین قدمها را از همین لحظه برداریم و نسبت به خودشناسی و تقویت ِبنیادهای فکری و احساسیمان اقدام کنیم.
واحدآموزش بیمارستان قدس
تاریخ بازنگری : خرداد 1405
